Rusya ve Ukrayna - Kelime Köşesi
https://apos.to/i/rusya-ve-ukrayna
Son birkaç gündür yükselen gerilimlerin bölgesine, Ukrayna-Rusya sınırına gidiyoruz. Acaba ülkelerin adlarının tarihi bilmek, yeni bilgi ufukları açabilecek mi?
Özellikle Batıda birçok araştırmacının görüşünde, Rus kelimesinin kökeni İskandinavya’ya dayanmaktadır. Baltık Denizi’nin doğu kıyılarında yapılan arkeolojik çalışmalarda keşfedilen kazıtlar, bu bölgede İskandinav, özellikle İsveçli bir halkın varlığına işaret etmiştir.
Vilhelm Thomsen’e göre, 7. ve 8. yüzyıllarda o bölgede önceden yaşayan ve henüz denizcilik yapmaya başlamamış olan Fin halkları, Baltık Denizi’ni geçerek gelen bu yabancılara, Fince veya Lapça Ruotsi ismini takmışlardır (bölgesel farklılıklarla Rootsi, Roodsi and Ruoŧŧa).
Bir fikre göre, Ruotsi ismi “kürek çekenler” anlamında gelebilecek bir Ön-Fince kökten, (rods-) türemiş olabilir. Douglas Harper, “kürek çekenlerin diyarı” anlamında Eski Norsça Roþrslandi ismine işaret eder.
Yine Thomsen bu kelimenin, büyük ihtimalle bir Türk-Tatar ağzı tarafından taşınarak Bizanslılara geçmiş olabileceğini, bu sayede Bizans Yunancası Rhos kelimesinin ortaya çıktığını savunur. Rhos kelimesi zaman içinde çeşitli Avrupa uygarlığı dilinde evrilerek Rus biçimini almıştır.
Ancak önemli olan nokta, Ruotsi isminin aslında bir İsveç halkını ifade ediyor olmasıdır. Günümüzde hala Fincede İsveç’e Ruotsi denmesi buna delalet eder. Ruotsi isimli halk, şüphesiz yerel Fin ve Baltık halklarıyla iç içe geçmiştir zamanla. Bu grubun doğuya açılıp Novgorod’a yerleşmesi, ve ardından güneye yayılıp Kiev’i işgal etmeleri ile Kiev Rusları diye anılan halk doğmuştur. Rus isminin ve Rusların günümüz anlamıyla anlanışının başlangıcı Kiev Ruslarında yatar.
Neticede Ruotsi de, Rus da aslında çoklu bir halkı temsil eden bir isimdir. Büyük ihtimalle İsveçli, Fin, Baltık, ve Lap gibi insalardan oluşan Ruotsi halkına zaman içinde Slavlar da dahil olmuştur. Muhtemelen aynı coğrafyada yaşayan bazı Hazar ve Tatar halklarının da savaş veya ticaret gibi etkileşim yollarıyla haşır neşir olan bu “konfedere” uygarlık, 16. yüzyılda Çarlık Rusyası ile beraber alışageldiğimiz anlamına bürünmüştür.
Başka bir deyişle, bölgede çok fazla uygarlık etkinliğini göstermiştir. Kiev Rusları, Lehistan-Litvanya Birliği, Kırım Hanlığı, Çarlık Rusyası, Sovyetler Birliği gibi devletlerin her biri, bugünkü Ukrayna sınırları içinde etkinlik göstermişlerdir.
Her ne kadar Sovyetler Birliği’nin ardından Ukrayna ayrı bir devlet olsa da, dilsel ve tarihsel kökü bu uygarlıklarla içiçedir.
Ukrayna ismi Rusça, hatta daha doğrusu Slavca “sınır bölgesi” anlamına gelmektedir. Slavca “(yeri)nde” –ou ile “sınır” –krai kelimeciklerinin birleşmesi ile oluşmuştur. Zaman içinde bu coğrafyada hangi devlet etkin olmuşsa, “sınır bölgesi” yani Ukrayna olarak yakın fakat farklı yerlere hitap etmişlerdir.
Kısaca Kiev şehrinin isminden de bahsetmek uygun olur. Devlet yapısı tarih boyunca değişen bu bölgede değişmeyen şey, Kiev şehrinin merkeziliği ve önemidir. Doğu Avrupa’nın efsanelere layık şehirlerinden biri olan Kiev’in ismi de bir efsaneye dayanır.
Yerel dillerde adı Kyiv olarak yazılan şehir ismini efsanevi kurucusu Kyi’den almaktadır. 12. yüzyıl tarihçisi Nestor’a göre Kyi, 6. veya 7. yüzyılda yaşamış bir hükümdar olup, Kyiv şehrini kuran kişidir.
Burada dikkat edilmesi gereken nokta, Ukrayna’nın ismen olarak bile Rusça konuşan biri tarafından “sınır bölgesi” yani kimliksiz bir coğrafya olarak kabul ediliyor olabilmesidir. Ukrayna ülkesini dil ve tarih açısından da Rus halklarının bir parçası, “alıp verilebilen bir yer” olarak gören söylevin bir parçası bu isimle oluşturuluyor olabilir belki.
Ancak bu söylev içinde Rus halklarının eskiden çeşitli, “konfedere” halkalardan oluşmuş oldukları göz ardı edilmiyor mu?
Rusya ve Ukrayna
Gündemimize düşen bazı olaylarda, kelimelerin anlam ve tarihlerini bilmek, olaylara özgün bakış açıları katabiliyor bize.Son birkaç gündür yükselen gerilimlerin bölgesine, Ukrayna-Rusya sınırına gidiyoruz. Acaba ülkelerin adlarının tarihi bilmek, yeni bilgi ufukları açabilecek mi?
RUSYA
Öncelikle belirtmeliyiz ki, Rusya ve Rusların isimlerinin tam kökeni tartışmalı bir konudur. Tarihi kökenleri hakkında hassas ve gururlu bir millet olan Ruslar için halklarının nihai kaynağı çok önemlidir.Özellikle Batıda birçok araştırmacının görüşünde, Rus kelimesinin kökeni İskandinavya’ya dayanmaktadır. Baltık Denizi’nin doğu kıyılarında yapılan arkeolojik çalışmalarda keşfedilen kazıtlar, bu bölgede İskandinav, özellikle İsveçli bir halkın varlığına işaret etmiştir.
Vilhelm Thomsen’e göre, 7. ve 8. yüzyıllarda o bölgede önceden yaşayan ve henüz denizcilik yapmaya başlamamış olan Fin halkları, Baltık Denizi’ni geçerek gelen bu yabancılara, Fince veya Lapça Ruotsi ismini takmışlardır (bölgesel farklılıklarla Rootsi, Roodsi and Ruoŧŧa).
Bir fikre göre, Ruotsi ismi “kürek çekenler” anlamında gelebilecek bir Ön-Fince kökten, (rods-) türemiş olabilir. Douglas Harper, “kürek çekenlerin diyarı” anlamında Eski Norsça Roþrslandi ismine işaret eder.
Yine Thomsen bu kelimenin, büyük ihtimalle bir Türk-Tatar ağzı tarafından taşınarak Bizanslılara geçmiş olabileceğini, bu sayede Bizans Yunancası Rhos kelimesinin ortaya çıktığını savunur. Rhos kelimesi zaman içinde çeşitli Avrupa uygarlığı dilinde evrilerek Rus biçimini almıştır.
Ancak önemli olan nokta, Ruotsi isminin aslında bir İsveç halkını ifade ediyor olmasıdır. Günümüzde hala Fincede İsveç’e Ruotsi denmesi buna delalet eder. Ruotsi isimli halk, şüphesiz yerel Fin ve Baltık halklarıyla iç içe geçmiştir zamanla. Bu grubun doğuya açılıp Novgorod’a yerleşmesi, ve ardından güneye yayılıp Kiev’i işgal etmeleri ile Kiev Rusları diye anılan halk doğmuştur. Rus isminin ve Rusların günümüz anlamıyla anlanışının başlangıcı Kiev Ruslarında yatar.
Neticede Ruotsi de, Rus da aslında çoklu bir halkı temsil eden bir isimdir. Büyük ihtimalle İsveçli, Fin, Baltık, ve Lap gibi insalardan oluşan Ruotsi halkına zaman içinde Slavlar da dahil olmuştur. Muhtemelen aynı coğrafyada yaşayan bazı Hazar ve Tatar halklarının da savaş veya ticaret gibi etkileşim yollarıyla haşır neşir olan bu “konfedere” uygarlık, 16. yüzyılda Çarlık Rusyası ile beraber alışageldiğimiz anlamına bürünmüştür.
UKRAYNA
Tarihsel olarak Rus isminin Kiev Rusları ile şekillenmiş olmasına rağmen, Ukrayna adının benzer derinlikte bir tarihi bulunmamaktadır. Bunun sebebi bugün Ukrayna olarak bildiğimiz ülkenin, bugünkü biçimiyle Sovyetler Birliği’nin dağılışından önce pek de var olmayışıdır.Başka bir deyişle, bölgede çok fazla uygarlık etkinliğini göstermiştir. Kiev Rusları, Lehistan-Litvanya Birliği, Kırım Hanlığı, Çarlık Rusyası, Sovyetler Birliği gibi devletlerin her biri, bugünkü Ukrayna sınırları içinde etkinlik göstermişlerdir.
Her ne kadar Sovyetler Birliği’nin ardından Ukrayna ayrı bir devlet olsa da, dilsel ve tarihsel kökü bu uygarlıklarla içiçedir.
Ukrayna ismi Rusça, hatta daha doğrusu Slavca “sınır bölgesi” anlamına gelmektedir. Slavca “(yeri)nde” –ou ile “sınır” –krai kelimeciklerinin birleşmesi ile oluşmuştur. Zaman içinde bu coğrafyada hangi devlet etkin olmuşsa, “sınır bölgesi” yani Ukrayna olarak yakın fakat farklı yerlere hitap etmişlerdir.
Kısaca Kiev şehrinin isminden de bahsetmek uygun olur. Devlet yapısı tarih boyunca değişen bu bölgede değişmeyen şey, Kiev şehrinin merkeziliği ve önemidir. Doğu Avrupa’nın efsanelere layık şehirlerinden biri olan Kiev’in ismi de bir efsaneye dayanır.
Yerel dillerde adı Kyiv olarak yazılan şehir ismini efsanevi kurucusu Kyi’den almaktadır. 12. yüzyıl tarihçisi Nestor’a göre Kyi, 6. veya 7. yüzyılda yaşamış bir hükümdar olup, Kyiv şehrini kuran kişidir.
Burada dikkat edilmesi gereken nokta, Ukrayna’nın ismen olarak bile Rusça konuşan biri tarafından “sınır bölgesi” yani kimliksiz bir coğrafya olarak kabul ediliyor olabilmesidir. Ukrayna ülkesini dil ve tarih açısından da Rus halklarının bir parçası, “alıp verilebilen bir yer” olarak gören söylevin bir parçası bu isimle oluşturuluyor olabilir belki.
Ancak bu söylev içinde Rus halklarının eskiden çeşitli, “konfedere” halkalardan oluşmuş oldukları göz ardı edilmiyor mu?
Yorumlar
Yorum Gönder